WAAROM BLIJF JE ZO LAAT OP?

door Marvin Bell

's Avonds laat spreek ik niet langer om indruk te maken.
Spreek ik de waarheid zonder plichtplegingen.
Ben ik honderden jaren oud maar weet niet hoeveel honderden.
Kent de persoon die ik was mij niet.
Zijn de jonge dichters, met hun reconstructies der zinnen, gaan slapen.
Slaap ikzelf in het uiterste.
Heb ik in de sneeuw gelegen zonder naar buiten te gaan.
Ben ik bevroren op het witte blad.
Dan gebeurt het, een vonk ergens, een schijnsel door het ijs.
De sneeuw smelt, er verschijnen velden doorweven met graan.
Die langverwachte nacht onthult een nieuwe maan een nieuwe dag.
Hoe doenlijk het gemak des tijds.
Ik ben mogelijk.
In mij leeft de laatste onbeantwoorde vraag.
Ja, er zijn muren, en vochtplekken op het plafond.
Ja, er loopt energie door de kabels.
En ja, ik ril als ik schrijf over de zonsopkomst.
Dit is niet het verhaal, de bleke huid en het lichaam over een tafel gebogen.
Mocht ik hier sterven dan zal men zeggen dat ik schrijvend stierf.
Denk niet aan de lange dag die nu achterwaarts ineenkrimpt.
Ik verfrommel het licht en smijt het in de prullenmand.
Ik haal de maan naar beneden en leg haar in een la.
De bittere wind van een nieuwe winter trekt de dauw naar het oosten.
Ik houd voet bij stuk.

DAPPERSTRAAT REVISITED.

Door een curieuze loop der dingen werd ik de afgelopen week meerdere malen herinnerd aan één van de grootste gedichten uit de geschiedenis van de Nederlandse taal:

DE DAPPERSTRAAT

Natuur is voor tevredenen of legen.
En dan: wat is natuur nog in dit land?
Een stukje bos, ter grootte van een krant,
Een heuvel met wat villaatjes ertegen.

Geef mij de grauwe, stedelijke wegen,
De'in kaden vastgeklonken waterkant,
De wolken, nooit zo schoon dan als ze, omrand
Door zolderramen, langs de lucht bewegen.

Alles is veel voor wie niet veel verwacht.
Het leven houdt zijn wonderen verborgen
Tot het ze, opeens, toont in hun hogen staat.

Dit heb ik bij mijzelven overdacht,
Verregend, op een miezerigen morgen,
Domweg gelukkig, in de Dapperstraat.

Prompt hervond ik ook de Dapperstraatvariaties, waarin o.a. een aantal zeer amusante herschrijvingen van de hand van Gerrit Komrij zijn opgenomen. Echter was daar ook weer die vervelende Engelse vertaling door ene Sakaama en ene Atmo, die altijd een doorn in mijn oog is geweest. Hun namen Googlen levert enkel deze vertaling op - dus vraag me niet wie ze zijn - maar een magistraal gedicht als dit verdient toch eenvoudigweg beter.

Vergeef me dus de arrogantie, maar hier volgt mijn bescheiden poging. Vooraf: ik begrijp dat vertaalde gedichten veelal niet trouw zijn aan rijm en metrum maar slechts de inhoud vertegenwoordigen. Maar ik was nou toch bezig. Dus, met voetnoten:

DAPPERSTRAAT¹

Nature is for the empty or satisfied.
Then: what still is nature in this land?
Woodlands, as a postage stamp² as grand
A hill with some villas³ stuck onto its side.

Give me the sorry, sullen⁴ urban drives⁵,
The embankments cinched onto city streets⁶,
The clouds, never fairer than when they fleet,
Framed by attic windows, across the sky.

All is much to those who don't expect.
Life hides its wonders, 'til without warning
It reveals them, exalted, off the bat⁷.

And this to myself I did reflect,
Rain-drenched⁸, on a miserable morning⁹,
Heedlessly happy, on Dapperstraat.

1. Sakaama & Atmo gaan voor "The Dapperstraat"; doorgaans gebruikt men in het Engels geen lidwoord voor straatnamen, en dit komt op mij dan ook over als een wat gedwongen vorm.
2. "Postage stamp" werd ook gebruikt in de versie van Sakaama & Atmo. Jammer dat "krant" niet behouden blijft, maar postzegel lijkt mij een waardig, zij het iets sterker, equivalent.
3. Ik kan eenvoudigweg niet begrijpen waarom Sakaama & Atmo het transparante "villas" schuwden. Weliswaar wordt "villa" in sommige opzichten anders gebruikt in het Engels dan in het Nederlands, maar voor deze specifieke toepassing lijkt dit woord mij absoluut correct en terzake.
4. "Grauw" vervangen door "grey" schiet wat mij betreft tekort, betekenisgewijs. "Sullen" dekt de lading én allitereert mooi met "city", maar dat werd al gebruikt in de volgende regel. Echter, om aan het metrum te voldoen werd "sullen" aangevuld met het al even deemoedige (en ook allitererende) "sorry".
5. Glad ijs: "Street" is niet hetzelfde als "weg", maar het dichterbij liggende "drive" roept bij veel lezers Amerikaanse associaties op. Een goede vertaling is cultuurneutraal, me dunkt (ik zag ooit een Brits-Engelse "vertaling" van The Catcher in the Rye - waarom in godsnaam!?), dus vooruit.
6. Wellicht de moeilijkst te vertalen regel: "De'in kaden vastgeklonken waterkant" is wel zo'n weelderig allitererende en beeldende zinsnede dat vertaling ervan een flinke opgave is. Sakaama & Atmo gaan om mijns inziens onverklaarbare redenen voor "moored": "vastgeklonken" roept immers een heel ander beeld op dan een bootje dat aangemeerd ligt. De gedeelde beginletter van "cinched" en "city" en de alliteratie tussen "city" en "streets" lijkt mij dan ook een redelijk compromis.
7. "Off the bat" is duidelijk een Amerikanisme (oorspronkelijk een honkbalmetafoor), maar elke vertaling is een "vercultuuring", en het dekt de lading, me dunkt.
8. "Downpoured" is een voorbeeld van verbing, en zeker geen standaard gebruiksvorm; recentelijk wordt het echter steeds vaker gebruikt als werkwoord. Leek me passend. UPDATE 2007-01-25: Meh. Ik wist wel dat ik hierop terug zou komen. "Downpoured" is een fijne moderne gebruiksvorm, maar daarmee een stijlbreuk. Bovendien toont het niet het object van dat verregenen, namelijk de ik-figuur. Bij deze veranderd in "rain-drenched".
9. "Miezerige morgen" is venijnig: het allitereert, en heeft de tweeledige connotatie "regenachtig" en "treurig". "Miserable" is een vaker voorkomend woord dan "miezerig", maar leek mij de enige oplossing.

J.C. Bloem, begraven te Paasloo. Zachtjes knetteren de letteren. Bedankt voor uw aandacht.

LOST IN TRANSLATION.

Overmorgen
Heren in het Zwart
Sterrenoorlog
Alleen Thuis
Speelgoedverhaal
Enge Film
Missie: Onmogelijk
Onafhankelijkheidsdag
Geest
Knappe Vrouw
Smeer
Onfatsoenlijk Voorstel
Je Hebt Post

Goddank verstaan we een beetje Engels. Als ons moeke ons als eerste geen Nederlands maar Frans had geleerd, dan waren we misschien wel afhankelijk van de grillen van de grillen van de vertaler, dat ándere "oudste beroep ter wereld". Toegegeven, bovenstaande voorbeelden zijn soms wat erg kort door de bocht, maar in veel gevallen heb je weinig keus, en zit je met een hoekige of onduidelijke vertaling, of beide. Mooi zijn ze niet, en allicht dat je even moest nadenken, maar kun je er wel gewoon uit halen over welke film het gaat? Zo nee, schaam je niet en roep het, het gaat tenslotte over slechte vertalingen. --> lees verder...

Iets makkelijker wordt het natuurlijk als de titel al in het Nederlands bestaat, bijvoorbeeld in het geval van een boekverfilming:

In de Ban van de Ring: De Terugkeer van de Koning

Andere factoren die lijken te helpen: 1) eigennamen die niet dienen te (of kunnen) worden vertaald; 2) Cognates, woorden die bijna hetzelfde zijn in beide talen¹; 3) Cognitief "sterke" woorden, die je óf toch al vaak in het Engels hoort, óf die zo'n sterk mentaal beeld oproepen dat meteen duidelijk is waar het over gaat. Titels van kinderfilms - die vaker vertaald (nagesynchroniseerd) worden - berusten dan ook vaak op combinaties van deze drie punten.

Een paar voorbeelden uit eigen koker:

De Terugkeer van de Mummie
Indiana Jones en de Laatse Kruistocht
Mevrouw Doubtfire
De Engelse Patiënt
Slapeloos in Seattle
Monsters BV
Danst met Wolven

Nog steeds lachwekkend soms, maar het klinkt tenminste een stuk minder als een titel voor een romannetje uit de Bouquet-reeks. De nachtmerries van vertalers gaan over woordspelingen en uitdrukkingen - eigenlijk iedere vorm van creatief / niet-letterlijk taalgebruik in een vreemde taal. Het voordeel van een taal (en cultuur!) die zo verwant is aan de onze als het Engels is natuurlijk dat je wel eens een uitdrukking tegenkomt die ook in het Nederlands prima klinkt, misschien nog wel beter dan in de brontaal:

Pak Me Dan, Als Je Kan

Maar hoe vertaal je dan in godsnaam:

Cast Away
Rain Man
American Beauty
Look Who's Talking
Face/Off
Pulp Fiction
Clear and Present Danger

Al deze titels berusten op een woordspeling, een centraal concept in de context van de film dat onvertaalbaar is, of een moeilijk vertaalbaar cultureel concept. Alle voorbeelden in dit stukje komen trouwens uit de Top 250 meest omzetgenererende films aller tijden, wereldwijd volgens The Internet Movie Database.²

Zucht. Traduttore, traditore, inderdaad. Als bonus verlaat ik u met nog een aantal uiterst misbakken modderfiguren van mijn eigen hand. Ik heb mijn best gedaan.

Austin Powers in De Haan met de Gouden Eikel
Forrest Oen
B.W. het Buitenaardse Wezen
De Groene 1,6 Kilometer (bedankt Heleen!)

Wist u trouwens dat ik een uitstekende Porn Spoof Title Generator ben? Roept u maar een cinematografisch meesterwerk, en ik verzin ter plekke een onzedelijk equivalent. Misschien had ik daar een stukje over moeten schrijven. Uw verzoeken graag in de reacties, u vraagt, wij draaien.

¹ Een paar van deze cognates moet dan wel (ongeveer) hetzelfde betekenen in beide talen, anders werkt het juist averechts (dit noem je dan weer "valse vrienden").

² Als ik me niet verkijk zijn overigens slechts twee van deze 250 titels oorspronkelijk in een andere taal: Het redelijk rechttoe-rechtaan Italiaans van "La Vita è Bella"; en "Sen to Chihiro no kamikakushi", letterlijk "Sen en de mysterieuze verdwijning van Chihiro" maar beter bekend in de duidelijke en stijlvolle vertaling "Spirited Away".