DAPPERSTRAAT REVISITED.

Door een curieuze loop der dingen werd ik de afgelopen week meerdere malen herinnerd aan één van de grootste gedichten uit de geschiedenis van de Nederlandse taal:

DE DAPPERSTRAAT

Natuur is voor tevredenen of legen.
En dan: wat is natuur nog in dit land?
Een stukje bos, ter grootte van een krant,
Een heuvel met wat villaatjes ertegen.

Geef mij de grauwe, stedelijke wegen,
De'in kaden vastgeklonken waterkant,
De wolken, nooit zo schoon dan als ze, omrand
Door zolderramen, langs de lucht bewegen.

Alles is veel voor wie niet veel verwacht.
Het leven houdt zijn wonderen verborgen
Tot het ze, opeens, toont in hun hogen staat.

Dit heb ik bij mijzelven overdacht,
Verregend, op een miezerigen morgen,
Domweg gelukkig, in de Dapperstraat.

Prompt hervond ik ook de Dapperstraatvariaties, waarin o.a. een aantal zeer amusante herschrijvingen van de hand van Gerrit Komrij zijn opgenomen. Echter was daar ook weer die vervelende Engelse vertaling door ene Sakaama en ene Atmo, die altijd een doorn in mijn oog is geweest. Hun namen Googlen levert enkel deze vertaling op - dus vraag me niet wie ze zijn - maar een magistraal gedicht als dit verdient toch eenvoudigweg beter.

Vergeef me dus de arrogantie, maar hier volgt mijn bescheiden poging. Vooraf: ik begrijp dat vertaalde gedichten veelal niet trouw zijn aan rijm en metrum maar slechts de inhoud vertegenwoordigen. Maar ik was nou toch bezig. Dus, met voetnoten:

DAPPERSTRAAT¹

Nature is for the empty or satisfied.
Then: what still is nature in this land?
Woodlands, as a postage stamp² as grand
A hill with some villas³ stuck onto its side.

Give me the sorry, sullen⁴ urban drives⁵,
The embankments cinched onto city streets⁶,
The clouds, never fairer than when they fleet,
Framed by attic windows, across the sky.

All is much to those who don't expect.
Life hides its wonders, 'til without warning
It reveals them, exalted, off the bat⁷.

And this to myself I did reflect,
Rain-drenched⁸, on a miserable morning⁹,
Heedlessly happy, on Dapperstraat.

1. Sakaama & Atmo gaan voor "The Dapperstraat"; doorgaans gebruikt men in het Engels geen lidwoord voor straatnamen, en dit komt op mij dan ook over als een wat gedwongen vorm.
2. "Postage stamp" werd ook gebruikt in de versie van Sakaama & Atmo. Jammer dat "krant" niet behouden blijft, maar postzegel lijkt mij een waardig, zij het iets sterker, equivalent.
3. Ik kan eenvoudigweg niet begrijpen waarom Sakaama & Atmo het transparante "villas" schuwden. Weliswaar wordt "villa" in sommige opzichten anders gebruikt in het Engels dan in het Nederlands, maar voor deze specifieke toepassing lijkt dit woord mij absoluut correct en terzake.
4. "Grauw" vervangen door "grey" schiet wat mij betreft tekort, betekenisgewijs. "Sullen" dekt de lading én allitereert mooi met "city", maar dat werd al gebruikt in de volgende regel. Echter, om aan het metrum te voldoen werd "sullen" aangevuld met het al even deemoedige (en ook allitererende) "sorry".
5. Glad ijs: "Street" is niet hetzelfde als "weg", maar het dichterbij liggende "drive" roept bij veel lezers Amerikaanse associaties op. Een goede vertaling is cultuurneutraal, me dunkt (ik zag ooit een Brits-Engelse "vertaling" van The Catcher in the Rye - waarom in godsnaam!?), dus vooruit.
6. Wellicht de moeilijkst te vertalen regel: "De'in kaden vastgeklonken waterkant" is wel zo'n weelderig allitererende en beeldende zinsnede dat vertaling ervan een flinke opgave is. Sakaama & Atmo gaan om mijns inziens onverklaarbare redenen voor "moored": "vastgeklonken" roept immers een heel ander beeld op dan een bootje dat aangemeerd ligt. De gedeelde beginletter van "cinched" en "city" en de alliteratie tussen "city" en "streets" lijkt mij dan ook een redelijk compromis.
7. "Off the bat" is duidelijk een Amerikanisme (oorspronkelijk een honkbalmetafoor), maar elke vertaling is een "vercultuuring", en het dekt de lading, me dunkt.
8. "Downpoured" is een voorbeeld van verbing, en zeker geen standaard gebruiksvorm; recentelijk wordt het echter steeds vaker gebruikt als werkwoord. Leek me passend. UPDATE 2007-01-25: Meh. Ik wist wel dat ik hierop terug zou komen. "Downpoured" is een fijne moderne gebruiksvorm, maar daarmee een stijlbreuk. Bovendien toont het niet het object van dat verregenen, namelijk de ik-figuur. Bij deze veranderd in "rain-drenched".
9. "Miezerige morgen" is venijnig: het allitereert, en heeft de tweeledige connotatie "regenachtig" en "treurig". "Miserable" is een vaker voorkomend woord dan "miezerig", maar leek mij de enige oplossing.

J.C. Bloem, begraven te Paasloo. Zachtjes knetteren de letteren. Bedankt voor uw aandacht.

FOKE EN SUKKEE.

Huh? Begreip ik deze grap niet of betrap ik RGvT nauw op een heuze spelfout?



Kan iemand mij uitlechen wat "Duisters" zijn?

GRATIS ZAND!

Ga je naar het strand? Mag ik
als je terugkomt het zand
uit je schoenen voor
de bodem van mijn aquarium?

Jarenlang heb ik gestaard naar deze tekst, "De invloed van matige wind op kleren" van K. Schippers, of liever: het schilderij dat erbij gemaakt is door Klaas Gubbels, zo leert Google mij nu.

Een poster hiervan hing aan de wand van het lokaal bij Nederlands op de middelbare school. Litercultuurbarbaar als ik ben is dit eigenlijk het enige dat ik van hem ken, maar ik ben er altijd door gefascineerd geweest. Op het oppervlak is het de vorm: het hele gedicht bestaat uit slechts één volzin, spreektaal nota bene.

Maar het is vooral de inhoud waarover ik niet uitgedacht raak: de zin doet me denken aan vrijheid (op een strand wezen, een aquarium bezitten), jeugd (de verwachtingsvolle onschuld van de vraagstelling), en vindingrijkheid en utiliteit (want wie legt die link?). Dan nog het kleine geluk - immers, gratis zand! - en ook de kleine tragiek, immers: de vraagsteller gaat duidelijk niet mee naar het strand.

Dan is er nog subtiel maar helder associatief rijm: strand en aquarium roepen beiden "water" op. Tenslotte, tijd en plaats: het gedicht begint met een gebeurtenis die zowel in de toekomst als op een andere plek plaatsvindt; het restant brengt het terug naar huis.

Vandaag wint K. Schippers de Libris Literatuurprijs, en alhoewel ik - toegegeven - geen idee heb waarvoor, denk ik wel enig idee te hebben waarom.

HIPPE VOGELS.

Dit is N'kisi, een Afrikaanse grijze papegaai, hier smaakvol gefotografeerd tegen een achtergrond van boeken; niet zonder reden, want voor een vogel is het een behoorlijke nerd, kan ik u vertellen. Hij kent namelijk meer dan 900 Engelse woorden, beweert men. Bedenk dat je met kennis van de meest voorkomende paar honderd woorden in een taal meer dan de helft van alle geschreven tekst in die taal kan begrijpen, en ik hoef niet meer te vermelden dat dit tamelijk spectaculair is.

Het wordt nog mooier. Hij bedenkt zelf woorden en zinsneden: inventiviteit is een zéér belangrijke factor binnen het cognitief taalonderzoek. Bovendien lijkt hij gevoel voor humor te hebben; toen een andere papegaai ondersteboven aan zijn stokje hing, merkte hij op: "je moet die vogel op de camera zetten." (Overigens, een citaat van een papegaai van het Engels naar het Nederlands vertalen is één van de meest bevreemdende dingen die ik ooit heb gedaan voor een stukje).

Maar wacht eens - hadden we niet al ooit zo'n slimme vogel? Jawel, Alex - hier op de foto in een wat meer natuurlijke omgeving (voor een vogel in gevangenschap tenminste). Voor het interview in de link moet je trouwens een eindje scrollen. Dit is een wat inhoudelijker artikel, compleet met leuke woordjes als "Broca" en "Piaget". Alex kan tot op zekere hoogte redeneren met abstracte begrippen als vorm en kleur; net als inventiviteit is dit een belangrijke vereiste voor een 'echt', 'natuurlijk' taalvermogen - dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld het 'rekenende paard' dat simpelweg (via conditionering) geleerd had om op tekenen van zijn eigenaar/trainer te reageren (het Clever Hans-effect). Irene Pepperberg, Alex zijn baasje en onderzoeker, noemt twee factoren voor het ontwikkelen van een 'echt' taalvermogen:

What the data suggest to me is that if one starts with a brain of a certain complexity and gives it enough social and ecological support, that brain will develop at least the building blocks of a complex communication system.

Let op: zij beperkt zich hier tot de diplomatieke term 'complex communicatiesysteem'. Terecht, want over de definitie van 'taal' maken we al ruzie sinds we er onderzoek naar gingen doen (maar voor een gedegen overzicht zie Harley - pdf). Twee andere (mijns inziens essentiele) factoren laat zij dan ook buiten beschouwing: unieke evolutionaire aanpassingen aan het strottenhoofd, en controle over de ademhaling. Ook dit heeft weer alles te maken met apen en vogels.

Kort gezegd: apen hebben tijdens hun evolutie een behoorlijk geavanceerd representatievermogen ontwikkeld: ze hebben bijvoorbeeld geleerd dat alle bomen die op elkaar lijken tot dezelfde soort behoren, zodat ze niet elke nieuwe boom afzonderlijk hoeven te onderzoeken om erachter te komen of het fruit ervan eetbaar is. Dit is een belangrijke bouwsteen voor taal (Pepperberg's "brain of a certain complexity"). Ze hebben echter niet de aangepaste keelanatomie of de controle over de longen om te kunnen praten. Dat laatste is waarom apen zo monotoon lachen; vergelijk dit met mensen die tijdens één 'lach' veel verschillende tonen kunnen voortbrengen.

Vogels, daarentegen, hebben in verhouding niet zulke geavanceerde hersens; het is niet voor niets een gangbare Engelse uitdrukking. Maar ze hebben wel de 'keel en long-factor'; dit is waarom sommige vogels zo mooi kunnen zingen. Bovendien dient dat zingen een doel, bijvoorbeeld bij groepsvorming en het aantrekken van een partner ("social and ecological support"). Hadden ze nou maar een wat stoerder representatievermogen...

Het is dus niet ondenkbaar dat oermensen eerst konden zingen - zangachtige keelklanken voortbrengen, tenminste - en daarna pas hebben leren praten - een groot deel van dit standpunt (en meer) vind je terug in een artikel van Vaneechoutte en Skoyles (waar ik ook bij mijn academische werk graag uit leen).

Het zijn dus twee behoorlijk slimme vogels, die Alex en N'kisi. We hoeven echter niet te verwachten dat ze binnenkort moppen kunen tappen (of een weblog beginnen). En dan, dat kletsen is hartstikke geinig, maar: kan 'ie ook "Fuck the Nazis!" roepen?

via jeff bridges / mefi

TWEEDE PRIJS.

Ik las mijn eigen korte snelle stukje terug en vroeg me af: "vroegtijdagen", is dat eigenlijk wel een woord?

Ik hoef geen heil te zoeken bij de Dikke, want daar staat zelfs het woord waar ik dit pseudowoord van heb afgeleid niet in, althans niet met de bedoelde definitie. Dit is toch al raar? "Hoogtijdagen" wordt toch regelmatig in deze context gebruikt?

Nee, ik ga liever naar de Wijze voor raad. Zo liggen de zaken nu eenmaal. Als spellingscontrole, als encyclopedie of universeel orakel; de Wijze draait haar hand er niet voor om. En als "is dit een woord"-machine, dus. Een paar honderd Nederlandstalige hits (en dat bedoel ik niet op de Radio 2-manier), en ik geloof het wel. Enkele tientallen, en het is waarschijnlijk verkeerd gespeld of een regelmatig voorkomende vergissing. En één hit? Een Googlewhack dus, gevolgd door een gevoel van lichte trots over mijn bescheiden bijdrage van iets unieks aan de vormloze informatie-eenheidsworst die Internet heet.

Maar wat komt er dit keer uit? Jammer joh. Je wordt bedankt, Dr. Schalk van Vreeswijck!

Ach. Gewoon over een paar dagen weer proberen.

PO-TAY-TO PO-TAH-TO.

CLINTON: Well, first of all I support John Kerry. He’s
a good man, he’s a good senator and I believe he’d be
quite a good President.

DIMBLEBY: Quite?

CLINTON: Very very good President. Quite a good
President, you don’t say that?

"England and America are two countries divided by a common language," merkte George Bernard Shaw al terecht op. Toch lijken de mensen om mij heen de verschillen tussen de twee dialecten systematisch te miskennen. Een studiegenoot probeerde mij laatst zelfs te 'corrigeren' toen ik tijdens een Engelstalig college het woord voor "kleur" overnam als colour, terwijl de correcte spelling volgens hem toch echt color was. Engels is Engels, lijkt het, en dat is dat.

Uit bovenstaand voorbeeld blijkt dat niets minder waar is. In een BBC-vraaggesprek toont Bill Clinton zijn steun aan de Democratische kandidaat voor de komende presidentsverkiezingen in de VS, en stuit op verwarring aan de kant van zijn interviewer, de legendarische David Dimbleby. Als een Amerikaan quite gebruikt dan bedoelt diegene waarschijnlijk "helemaal, volkomen, bijzonder, heel, erg"; als een Brit dit zegt dan duidt dit vaak meer op iets als "min of meer, nogal, tamelijk". Voor het gemak zijn er natuurlijk uitzonderingen.

Maar het mag duidelijk zijn dat de Dimbleby's verwarring hier volkomen begrijpelijk is. Vindt Clinton Kerry nu "best" een goeie kandidaat? Is Europa "best" belangrijk?

via crooked timber

PRAAGSE LENTE.

Het was 1997. Ik was vijftien en, volkomen in lijn met mijn levensfase (puber) en muzikale smaak (Nirvana - c'est tout) destijds, had ik lang haar. Vies lang zelfs. Ik zeg dat, want ik was in Praag toen. In de metro. Met hordes andere Zoetermeerse scholieren. We spraken luid en onnozel, zoals puberende leerlingen plegen te doen.

Ik was me terdege bewust van het volume en de relatieve stupiditeit van onze uitwisselingen, want: door perrontechnische omstandigheden stond ik redelijk geïsoleerd van de groep, met als gevolg dat ik bijkans moest schreeuwen om mijn flauwe grappen verstaanbaar te maken voor mijn land- en leeftijdsgenoten.

Tussen mij en hen bevond zich een ouder echtpaar, dat mij gedurende de gehele rit afkeurend aankeek. Ze verstonden Duits, en ik zag dat de man ons Nederlands herkende. Vlak voor Staromestské Námestí bereikte zijn frustratie met de jonge West-Europeanen zijn stembanden:

Sie sind sogar schrecklicher als die Deutschen!

Natuurlijk had ik moeten antwoorden:

Es tut mir Leid. Ich spreche kein Wort Deutsch, und ich habe keine Ahnung was das bedeuten soll.

Maar zoiets bedenk je altijd precies twee minuten te laat. En al was ik zo ad rem geweest, er was geen speld tussen te krijgen: de tirade van de oude man ging door, lang nadat de deuren van de trein gesloten waren en enkele tientallen Hollandse HAVO'ers de roltrappen naar het Oudestadsplein bestegen.

Vandaag heb ik hem eindelijk vergeven.

Promiňte a děkuji. Srdečně děkuji!