LOST IN TRANSLATION.

Overmorgen
Heren in het Zwart
Sterrenoorlog
Alleen Thuis
Speelgoedverhaal
Enge Film
Missie: Onmogelijk
Onafhankelijkheidsdag
Geest
Knappe Vrouw
Smeer
Onfatsoenlijk Voorstel
Je Hebt Post

Goddank verstaan we een beetje Engels. Als ons moeke ons als eerste geen Nederlands maar Frans had geleerd, dan waren we misschien wel afhankelijk van de grillen van de grillen van de vertaler, dat ándere "oudste beroep ter wereld". Toegegeven, bovenstaande voorbeelden zijn soms wat erg kort door de bocht, maar in veel gevallen heb je weinig keus, en zit je met een hoekige of onduidelijke vertaling, of beide. Mooi zijn ze niet, en allicht dat je even moest nadenken, maar kun je er wel gewoon uit halen over welke film het gaat? Zo nee, schaam je niet en roep het, het gaat tenslotte over slechte vertalingen. --> lees verder...

Iets makkelijker wordt het natuurlijk als de titel al in het Nederlands bestaat, bijvoorbeeld in het geval van een boekverfilming:

In de Ban van de Ring: De Terugkeer van de Koning

Andere factoren die lijken te helpen: 1) eigennamen die niet dienen te (of kunnen) worden vertaald; 2) Cognates, woorden die bijna hetzelfde zijn in beide talen¹; 3) Cognitief "sterke" woorden, die je óf toch al vaak in het Engels hoort, óf die zo'n sterk mentaal beeld oproepen dat meteen duidelijk is waar het over gaat. Titels van kinderfilms - die vaker vertaald (nagesynchroniseerd) worden - berusten dan ook vaak op combinaties van deze drie punten.

Een paar voorbeelden uit eigen koker:

De Terugkeer van de Mummie
Indiana Jones en de Laatse Kruistocht
Mevrouw Doubtfire
De Engelse Patiënt
Slapeloos in Seattle
Monsters BV
Danst met Wolven

Nog steeds lachwekkend soms, maar het klinkt tenminste een stuk minder als een titel voor een romannetje uit de Bouquet-reeks. De nachtmerries van vertalers gaan over woordspelingen en uitdrukkingen - eigenlijk iedere vorm van creatief / niet-letterlijk taalgebruik in een vreemde taal. Het voordeel van een taal (en cultuur!) die zo verwant is aan de onze als het Engels is natuurlijk dat je wel eens een uitdrukking tegenkomt die ook in het Nederlands prima klinkt, misschien nog wel beter dan in de brontaal:

Pak Me Dan, Als Je Kan

Maar hoe vertaal je dan in godsnaam:

Cast Away
Rain Man
American Beauty
Look Who's Talking
Face/Off
Pulp Fiction
Clear and Present Danger

Al deze titels berusten op een woordspeling, een centraal concept in de context van de film dat onvertaalbaar is, of een moeilijk vertaalbaar cultureel concept. Alle voorbeelden in dit stukje komen trouwens uit de Top 250 meest omzetgenererende films aller tijden, wereldwijd volgens The Internet Movie Database.²

Zucht. Traduttore, traditore, inderdaad. Als bonus verlaat ik u met nog een aantal uiterst misbakken modderfiguren van mijn eigen hand. Ik heb mijn best gedaan.

Austin Powers in De Haan met de Gouden Eikel
Forrest Oen
B.W. het Buitenaardse Wezen
De Groene 1,6 Kilometer (bedankt Heleen!)

Wist u trouwens dat ik een uitstekende Porn Spoof Title Generator ben? Roept u maar een cinematografisch meesterwerk, en ik verzin ter plekke een onzedelijk equivalent. Misschien had ik daar een stukje over moeten schrijven. Uw verzoeken graag in de reacties, u vraagt, wij draaien.

¹ Een paar van deze cognates moet dan wel (ongeveer) hetzelfde betekenen in beide talen, anders werkt het juist averechts (dit noem je dan weer "valse vrienden").

² Als ik me niet verkijk zijn overigens slechts twee van deze 250 titels oorspronkelijk in een andere taal: Het redelijk rechttoe-rechtaan Italiaans van "La Vita è Bella"; en "Sen to Chihiro no kamikakushi", letterlijk "Sen en de mysterieuze verdwijning van Chihiro" maar beter bekend in de duidelijke en stijlvolle vertaling "Spirited Away".

PO-TAY-TO PO-TAH-TO.

CLINTON: Well, first of all I support John Kerry. He’s
a good man, he’s a good senator and I believe he’d be
quite a good President.

DIMBLEBY: Quite?

CLINTON: Very very good President. Quite a good
President, you don’t say that?

"England and America are two countries divided by a common language," merkte George Bernard Shaw al terecht op. Toch lijken de mensen om mij heen de verschillen tussen de twee dialecten systematisch te miskennen. Een studiegenoot probeerde mij laatst zelfs te 'corrigeren' toen ik tijdens een Engelstalig college het woord voor "kleur" overnam als colour, terwijl de correcte spelling volgens hem toch echt color was. Engels is Engels, lijkt het, en dat is dat.

Uit bovenstaand voorbeeld blijkt dat niets minder waar is. In een BBC-vraaggesprek toont Bill Clinton zijn steun aan de Democratische kandidaat voor de komende presidentsverkiezingen in de VS, en stuit op verwarring aan de kant van zijn interviewer, de legendarische David Dimbleby. Als een Amerikaan quite gebruikt dan bedoelt diegene waarschijnlijk "helemaal, volkomen, bijzonder, heel, erg"; als een Brit dit zegt dan duidt dit vaak meer op iets als "min of meer, nogal, tamelijk". Voor het gemak zijn er natuurlijk uitzonderingen.

Maar het mag duidelijk zijn dat de Dimbleby's verwarring hier volkomen begrijpelijk is. Vindt Clinton Kerry nu "best" een goeie kandidaat? Is Europa "best" belangrijk?

via crooked timber