KNISPERENDE CLICHÉ'S.

Ik herinner me een interview met Michiel Romeyn (Jiskefet) in de Rails, jaren terug. Hij was in New York en werd gek van de drukte, de immense gebouwen, de prestissimo vaart van het alledaagse leven, vooral: dat hij het gevoel kreeg dat hij hier niemand was. Het werd zo erg dat hij ter plekke een psychiater bezocht:

Dok, geef me een pilletje ofzo, want dit trek ik niet.

De kalme, zinnige repliek van de zieltjesknijper:

Boeddhistische monniken werken hun leven om dat te bereiken, het verlies van je identiteit; Hier krijg je het gratis!

Zo voel ik me hier, maar op een positieve manier. Het moment dat je voor het eerst je ogen open doet word je een soort van één met de stad. Ik ben in steden geweest waar je niet alleen meteen als vreemdeling of toerist wordt herkend, maar ook met de nek wordt aangekeken; hier spreken de mensen je met een glimlach aan, en ja - vaak ook als ze niks van je willen. Je voelt je, om het er maar eens dik bovenop te leggen, New Yorker.

Bovendien kan ik me niet onttrekken aan het idee hier eerder te zijn geweest: voor een belangrijk deel is dat natuurlijk een toonbeeld van de culturele impact van deze stad. Contra-intuïtief als het klinkt: het voelt gewoon niet zo groot. Welnu, als je het niet erg vindt: ik heb een knisperende, krioelende massa rauw leven hier waaraan deelgenomen moet worden.

Mini-update: een verwijzing naar het artikel met iets correctere bewoordingen dan in mijn herinnering vind je hier.

TIJDSVERSCHIL. (EEN DRIELUIK.)

1) Ze vroeg naar het tijdsverschil, en concludeerde vervolgens dat het daar nu dus 12:19 moest zijn. Ik vertelde haar dat ik een boete had gekregen in de trein omdat ik mijn OV-kaart vergeten was. Het blijkt dat ik die eerst gewoon moet betalen, en dan door bij het loket een formulier in te vullen mijn geld terug kan krijgen. Ik bedacht me dat ik natuurlijk had moeten vragen of daar dan soms weer vijftig cent af zou gaan, omdat er een lokethandeling aan te pas kwam. Ik vertelde haar dat de Duitsers daar een mooi woord voor hebben: Treppenwitz. Na hoeveel ruzies met haar liep ik immers niet de trap af, naar buiten, me die ene sarcastische maar rake opmerking bedenkend die ik een kwart minuut eerder natuurlijk had moeten maken?

2) In de avondwinkel hingen drie klokken aan de muur: één met de lokale tijd, en daarnaast die van Kabul en New York (hang ze dan in de goeie volgorde, denk ik dan).
"Het is daar inmiddels alweer tien voor twee," zei ik.
"'s Middags dan, hè," vulde de verkoper aan.
Ik trakteerde haar op een ijsje zónder er zelf één te kopen; ik was te gespannen om nog meer te eten, en wilde eigenlijk wel zien hoe zij hem at.

3) Het zal ongetwijfeld ooit nog drie uur - pardon, 3:00 PM - geworden zijn, daar, vandaag; maar hier was het 21:00, ik rookte een rode Gauloise op het perron, en voelde me duizelig. De held.

Dit alles dient om u, lieve lezer, te informeren dat ik morgen voor een week naar Nieuw-Amsterdam vertrek. Of ik ga loggen weet ik nog niet. Als ik terugkom zullen er verhalen en foto's zijn.

I AM KLAAR.

Ah, de herrijzenis van Lowlands Paradise in de Flevolandse polder. Omschreven door 3voor12 als Sim City voor gevorderden (via mkt/antiroos). Altijd leuk om foto's van te zien: mannen die overleg voeren aan zo'n vertrouwde festivalpicknicktafel terwijl ze uit van die vertrouwde DE-bekertjes drinken. Natte, zware tenten die zacht morrend naar hun nieuwe thuis worden gesleurd.

Maar één foto trok mijn aandacht in het bijzonder: Onweer Protocol. Inzage in een heus classified Lowlandsrampenscenariodocument!

Dit schrijven behandelt de te nemen stappen bij onweer. Het is tevens een handleiding waarin de richtlijnen, problemen en gevaren van bliksem beschreven staan.

Wie was erbij, toen de bliksem insloeg tijdens Storm Warning? Ik niet. Doorgewinterde, kleivretende polderbikkel als ik ben had ik mijn heil allang gezocht in theatertent Foxtrot - toevallig de dichtstbijzijnde overdekte plek. Boom Chicago bleken professionals: al tijdens de eerste sketch (iets over een vergadering) klonk er boven het aanzwellende regengeruis uit ineens een harde klap, en vielen de draadloze dasmicrofoons uit. Binnen vijftien seconden holde een roadie het podium op met vier handmicrofoons, en de acteurs bedankten hem alsof hij een soort notulist of directie-assistent was en bleven daarmee naadloos in hun rol. Respect.

Een uurtje later kwam onder daverend applaus de altijd zonnige Dolf Jansen op. We kennen hem allemaal als Hans' wederhelft of als spoorboekjespresentator van dat andere festival, maar diep zijn hart is Dolf een Lowlander. Hij praat ook zo tegen je op het podium, eigenlijk net alsof je een biertje met hem aan het drinken bent op het gras naast de Alpha. Gaaf waren dan ook zijn verhalen over wat hij als 'bezoeker' die dag allemaal had meegemaakt. Zo had hij een heel leuk bandje gezien in de India, tijdens die fikse storm van vlak daarvoor. Ze kwamen uit Manchester en tijdens een wel heel toepasselijk nummer sloeg de bliksem in:

Is this a storm warning? Has someone just cut the power?

Dit verhaal verdween uit mijn gedachten tot ik, maanden later, "Natural History" in mijn handen kreeg geduwd. Zonder moeite was ik een zeer dierbare band rijker, en realiseerde ik me dat ik tijdens die storm de verkeerde tent in was gevlucht.

Zaterdag om 17:15 in de Grolsch-tent zal ik boete doen.

BESCHEIDEN MET MUISJES.

De huidige ondertitels van GNFTI worden u aangeboden door Modest Mouse. Hun album en dit weblog delen tenslotte de helft van elkaars naam. Dat schept een band, me dunkt. Dat u het even weet. Ik werk verder niet voor ze ofzo.

So pleased with ourselves for using so many verbs and nouns. But we were all still just dumb, dumber than the dirt on the ground.

BANGERS & MASH.

Uw gastheer heeft zich schuldig gemaakt aan een wel zeer hedendaagse ambacht: het vervaardigen van een zogeheten mash-up. Hier vermaakt de jeugd zich heden ten dage mee, opdat ze de luxe kunnen genieten van het luisteren naar twee muzikale composities tegelijkertijd.

The Streets vs Pharrell (vs Jamie Cullum):
Might Well Be Frontin' (4,2 MB MP3)

Nou, als u mij zou willen excuseren, dan ga ik mij in een hoekje even heel hip zitten voelen.

LOST IN TRANSLATION.

Overmorgen
Heren in het Zwart
Sterrenoorlog
Alleen Thuis
Speelgoedverhaal
Enge Film
Missie: Onmogelijk
Onafhankelijkheidsdag
Geest
Knappe Vrouw
Smeer
Onfatsoenlijk Voorstel
Je Hebt Post

Goddank verstaan we een beetje Engels. Als ons moeke ons als eerste geen Nederlands maar Frans had geleerd, dan waren we misschien wel afhankelijk van de grillen van de grillen van de vertaler, dat ándere "oudste beroep ter wereld". Toegegeven, bovenstaande voorbeelden zijn soms wat erg kort door de bocht, maar in veel gevallen heb je weinig keus, en zit je met een hoekige of onduidelijke vertaling, of beide. Mooi zijn ze niet, en allicht dat je even moest nadenken, maar kun je er wel gewoon uit halen over welke film het gaat? Zo nee, schaam je niet en roep het, het gaat tenslotte over slechte vertalingen. --> lees verder...

Iets makkelijker wordt het natuurlijk als de titel al in het Nederlands bestaat, bijvoorbeeld in het geval van een boekverfilming:

In de Ban van de Ring: De Terugkeer van de Koning

Andere factoren die lijken te helpen: 1) eigennamen die niet dienen te (of kunnen) worden vertaald; 2) Cognates, woorden die bijna hetzelfde zijn in beide talen¹; 3) Cognitief "sterke" woorden, die je óf toch al vaak in het Engels hoort, óf die zo'n sterk mentaal beeld oproepen dat meteen duidelijk is waar het over gaat. Titels van kinderfilms - die vaker vertaald (nagesynchroniseerd) worden - berusten dan ook vaak op combinaties van deze drie punten.

Een paar voorbeelden uit eigen koker:

De Terugkeer van de Mummie
Indiana Jones en de Laatse Kruistocht
Mevrouw Doubtfire
De Engelse Patiënt
Slapeloos in Seattle
Monsters BV
Danst met Wolven

Nog steeds lachwekkend soms, maar het klinkt tenminste een stuk minder als een titel voor een romannetje uit de Bouquet-reeks. De nachtmerries van vertalers gaan over woordspelingen en uitdrukkingen - eigenlijk iedere vorm van creatief / niet-letterlijk taalgebruik in een vreemde taal. Het voordeel van een taal (en cultuur!) die zo verwant is aan de onze als het Engels is natuurlijk dat je wel eens een uitdrukking tegenkomt die ook in het Nederlands prima klinkt, misschien nog wel beter dan in de brontaal:

Pak Me Dan, Als Je Kan

Maar hoe vertaal je dan in godsnaam:

Cast Away
Rain Man
American Beauty
Look Who's Talking
Face/Off
Pulp Fiction
Clear and Present Danger

Al deze titels berusten op een woordspeling, een centraal concept in de context van de film dat onvertaalbaar is, of een moeilijk vertaalbaar cultureel concept. Alle voorbeelden in dit stukje komen trouwens uit de Top 250 meest omzetgenererende films aller tijden, wereldwijd volgens The Internet Movie Database.²

Zucht. Traduttore, traditore, inderdaad. Als bonus verlaat ik u met nog een aantal uiterst misbakken modderfiguren van mijn eigen hand. Ik heb mijn best gedaan.

Austin Powers in De Haan met de Gouden Eikel
Forrest Oen
B.W. het Buitenaardse Wezen
De Groene 1,6 Kilometer (bedankt Heleen!)

Wist u trouwens dat ik een uitstekende Porn Spoof Title Generator ben? Roept u maar een cinematografisch meesterwerk, en ik verzin ter plekke een onzedelijk equivalent. Misschien had ik daar een stukje over moeten schrijven. Uw verzoeken graag in de reacties, u vraagt, wij draaien.

¹ Een paar van deze cognates moet dan wel (ongeveer) hetzelfde betekenen in beide talen, anders werkt het juist averechts (dit noem je dan weer "valse vrienden").

² Als ik me niet verkijk zijn overigens slechts twee van deze 250 titels oorspronkelijk in een andere taal: Het redelijk rechttoe-rechtaan Italiaans van "La Vita è Bella"; en "Sen to Chihiro no kamikakushi", letterlijk "Sen en de mysterieuze verdwijning van Chihiro" maar beter bekend in de duidelijke en stijlvolle vertaling "Spirited Away".